Naar een andere manier van herdenken op de vierde mei

Gepubliceerd door Oliane op 13 maart 2014

De interviewer: Als u Hitler tegenkwam, wat zou u tegen hem zeggen?
Hans Keilson: Wat is er toch met u gebeurd toen u nog een kleine jongen was?

Op vier mei gedenken wij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Maar wat is de zin van dit herdenken als wij blind willen blijven voor de waarheid over de oorzaak van de wreedheid die plaatsvond, en daarmee de dwaasheid in stand willen houden? Inzicht in de onderliggende verbanden biedt de beste bescherming om herhaling van het kwaad — in al zijn vormen en gradaties — te voorkomen. Dit inzicht kan onze wereld een stuk veiliger en liefdevoller maken.

Maar wat zijn die verbanden dan? Zou de lezer zich kunnen afvragen. Welnu, wreedheid komt niet uit de lucht vallen en het zit ook niet in de genen. Het is volstrekt ondenkbaar dat een kind dat met vriendelijkheid, respect en empathie wordt benaderd door zijn ouders, later in staat is om haat af te reageren op onschuldige mannen, vrouwen en kinderen. We weten inmiddels dat wreedheid zich vormt in het brein van een kind dat wreed behandeld wordt tijdens de vormende periode: de eerste drie levensjaren. Deze kennis mogen we op geen enkele manier bagatelliseren, verzwijgen of ontkennen. Het gaat hier om vaststaande feiten. Hersenscans van kinderen die te weinig liefde kregen, laten een achtergebleven groei zien van de emotionele structuren. In deze cruciale jaren raken de hersenen, in verschillende graden van ernst, fysiek beschadigd.

Op een dag als de vierde mei zou deze link tussen liefde en vrede in de speeches niet mogen ontbreken. Zoveel mensen hebben immers geleden onder de jarenlange, opgekropte haat van het kleine kind, die voortwoekerde in een volwassene met een fundamenteel gebrek aan liefde in zijn vroegste jaren. Om deze samenhang en de dynamiek van gevoelens beter te begrijpen, moeten we eerst een van onze grootste taboes doorbreken: dat van het vierde gebod, 'eert uw vader en uw moeder'. Dit gebod dwingt het kind in zijn volstrekte afhankelijkheid om de gedragingen van zijn ouders te vergoelijken of te idealiseren, zodat het later zegt: "ik heb het zo goed gehad vroeger".

Hoe moeilijk het is om dit taboe van blinde loyaliteit aan de ouders te doorbreken, laat de documentaire Hitlers kinderen (uitgezonden op 2 mei 2013) indringend zien. Hierin komen nazaten aan het woord van prominente nazimisdadigers zoals Frank, Himmler, Göring en Höss. Niklas Frank, de zoon van Hans Frank, vertelt dat hij vanuit een innerlijke drang al dertig jaar lang onderzoek doet. Hij zoekt naar bewijs dat zijn vader ook 'iets goeds' heeft gedaan, zodat er verzachtende omstandigheden kunnen gelden. Net als ieder ander kind wilde hij eenvoudigweg dat zijn ouders van hem hielden. Hij geeft toe dat het vierde gebod diep van binnen nog altijd sterk in hem leeft, en dat hij telkens weer iets moet overwinnen om dat gebod te negeren. Het feit dat hij al dertig jaar zoekt naar iets goeds in het verleden van zijn vader, laat zien dat het gekwetste zelf nog niet geheeld is. Want het vinden van iets goeds — bijvoorbeeld dat zijn vader één leven zou hebben gered — betekent immers nog geen liefde. Hoewel Frank, meer dan de andere verwanten, een volstrekt gerechtvaardigde woede toont jegens zijn vaders daden, kan hij die woede voor een innerlijk deel nog niet volledig toelaten. Hierdoor blijft de diepste wond onbehandeld: het onvervulde verlangen naar liefde.

Ook uit de woorden van de kleinzoon van Höss, Rainer Höss, klinkt een geschonden integriteit door. Hij kan de woede jegens zijn eigen vader niet voelen of beleven — de man die hem met slaag en afwijzing verbood een voelend mens te worden. De onvoorwaardelijke loyaliteit van het kind Rainer voor zijn ouders toont hoe hij de schuld en verantwoordelijkheid voor hun wreedheid op zich is gaan nemen. Hij houdt zich intensief bezig met de daden van zijn grootvader om het gebrek aan liefde van zijn vader op te lossen. Pas als hij in staat is om de woede jegens zijn vader ten volle te beleven, zal hij eindelijk zijn eigen leven kunnen leiden. Als volwassene is immers niemand meer afhankelijk van de liefde van zijn ouders, maar voor een kind ligt dat geheel anders. Het bewust doorvoelen van de woede over onvervulde kinderbehoeften — zoals bescherming, vriendelijkheid, respect en empathie — is het belangrijkste element om de idealisering, en daarmee de verstikkende werking van het vierde gebod, op te heffen.

https://www.youtube.com/watch?v=dlxj-V-ihTY

Het doorbreken van dit taboe is een van de belangrijkste stappen naar het verkrijgen van wereldvrede. Om werkelijk van het verleden te leren, hebben wij de volledige waarheid nodig. Het ontkennen of verzwijgen van deze intergenerationele feiten draagt bij aan een irrationeel functionerende samenleving. Overal waar de gelegenheid zich voordoet, dienen we het verband tussen een gebrek aan vroege liefde en respect en latere haat aan de orde te stellen. De Nationale Dodenherdenking op de vierde mei is daarvoor bij uitstek de aangewezen gelegenheid.

Hans Keilson (1909-2011) was een Joods-Nederlandse psychoanalyticus en auteur. Hij werkte onder andere intensief met ernstig getraumatiseerde oorlogsweeskinderen.