Platform onze kindertijd

Empathisch ouderschap

Wat is empathisch ouderschap?
Empathie is het aangeboren vermogen het gevoel van de ander in onszelf te herkennen en die ander te vertellen dat we daar weet van hebben. Het is een situatie waarin we de ander diepgaand zien op een manier waarop die ander zich ook gezien voelt. In de omgang met kinderen wil empathie zeggen het aanvoelen van zijn (of haar) belevingswereld en op zijn gevoelens en emotionele behoeften ingaan en er plezier aan beleven om aan die behoeften en verlangens tegemoet te komen. Empathie gaat dus over het emotioneel waarnemen van de gevoelens en behoeften van het kind en daar zorg voor dragen.

Waarom ‘nee’ vooral bij jonge kinderen pijn doet
Empathie gaat niet over het uitstellen van behoeften of zogenaamd aanleren van uitstel gedrag met ‘nee’. Stel je voor een peuter die in de supermarkt meteen een ijsje wil uit het pakje dat moeder in de winkelwagen legt. Een jong kind kan zijn of haar behoeften nog niet uitstellen. Dat komt omdat op deze leeftijd de hersendelen die daarvoor nodig zijn, nog volop in ontwikkeling zijn. Als moeder ‘nee’ zegt, ervaart het kind echte pijn. Het zal daarop reageren met woede als gezonde, natuurlijke reactie op die pijn, maar het kind kan zich ook beschaamd of afgewezen voelen en stress ervaren. Als we ‘nee’ zeggen omdat we vinden dat een kind grenzen nodig heeft, handelen we vaak vanuit onze eigen onverwerkte pijn. Stressonderzoek toont namelijk aan dat zo’n afwijzing het cortisolgehalte (stresshormoon) bij een kind tot wel 12 uur verhoogt; het is een actie die de band met moeder kan verbreken. Volgens psychiater John M. Bowlby is die band namelijk volledig gebaseerd op het vervullen behoeften. En Alice Miller schreef in Het drama van het begaafde kind dat het kind het niet vervullen van behoeften ervaart als onthouding van liefde en dat voor een kind gelijk staat aan de dood.

Begrenzen vanuit een onverwerkte geschiedenis
Vaak begrenzen we onze kinderen omdat we de overtuiging hebben dat een kind dat nodig heeft. In werkelijkheid echter, is het  een projectie van eigen, onverwerkt oud zeer: de ouder of de therapeut heeft als kind de eigen vroege woede/agressies over begrenzing omgevormd tot schuldgevoelens (het kind neemt de schuld op zich) en projecteert deze nu op de vitaliteit van het kind. Echte begeleiding betekent dat we de natuurlijke programmering van het brein volgen in plaats van deze te forceren. Door behoeften met vreugde te vervullen, bieden we de psychische en lichamelijke veiligheid die nodig is totdat het kind uit eigen beweging toe is aan uitstel (of ander aspect van zijn ontwikkeling). Zo voorkomen we dat we onze eigen onverwerkte verwondingen doorgeven aan de volgende generatie. Empathie gaat juist om onvoorwaardelijke liefde: het kind mag leven vanuit zijn eigen authentieke, gevoelens, behoeften en interesses. Zonder verwachtingen, gehoorzaamheid, beperkingen en voorwaarden. Door de band met het kind te koesteren ontstaat er  op een vreedzame manier verbinding tussen het kind en zijn ouders en ervaart het emotionele nabijheid. Empathie is de volledige erkenning van het kind als autonoom wezen. Empathie heeft zo niet alleen impact op het leven van het kind, maar uiteindelijk ook op onze hele samenleving.

Het gevaar van ‘schijn-empathie’
Daarom is het gebruik van empathie een ingrijpende benaderingswijze die duidelijk verschilt van andere manieren om een kind te bejegenen. Veel therapieën Die andere manieren zijn bijvoorbeeld het gebruik van medicijnen om het gedrag en de stemming van het kind te veranderen door het effect ervan op het brein. Of cognitieve methoden die bedoeld zijn de gedachten en overtuigingen van het kind te veranderen. Gedragstechnieken, zoals het gewenste gedrag belonen en het niet-gewenste gedrag negeren of bestraffen. Of een benadering die tegenwoordig door veel therapeuten wordt gebruikt en empathie pretendeert, maar dat in de kern niet is. Denk bijvoorbeeld aan een peuter die geen koekje mag voor het eten. Als de ouder de emoties van het kind die daarop volgen ‘reguleert’, wordt empathie eigenlijk gebruikt om het kind te sturen; het gedrag te controleren. Het is een forcerende benadering die het kind pijn doet en voor innerlijke verwarring zorgt. Deze handelwijze bevat sporen van de ‘zwarte pedagogie’: we moeten het kind frustreren en pijn doen voor zijn eigen bestwil. Of het nu gaat om beloningssystemen of cognitieve methoden, het doel is meestal hetzelfde: het kind laten doen wat de volwassene wil. Het kind krijgt hierdoor niet de onvoorwaardelijke liefde die nodig is om vrij en levenslustig te worden.   

Empathie bevrijden
Oprecht empathisch naast het kind staan kan alleen als we ons eigen verleden onder ogen durven komen. In de omgang met ons kind worden  onbewust herinneringen wakker gemaakt van het kind in ons. Zonder dat te beseffen, herhalen we wat we zelf toen hebben meegemaakt. De enige manier om hiermee op te houden is onze oude pijn én woede heel bewust zien en voelen. Pas dan bevrijden we de onderdrukte empathie en worden we niet meer gehinderd met ons kind mee te voelen. Het vermogen waarmee we geboren zijn maar door verloochening en verdringing van ons lijden als heel klein kind verloren hebben. Niet langer zullen we onze onvervuld gebleven kinderbehoeften via onze kinderen proberen te bevredigen. We hebben nu geen protheses meer nodig in de vorm van begrenzing of andere methoden, omdat we onze empathie terug hebben. Nu kunnen we, op het moment dat we drang of dwang voelen in de omgang met ons kind naar binnen kijken en onderzoeken waar die drang of dwang vandaan komt. Waar de drang of dwang zit, zit het oude trauma. Dus, ons inleven in de belevingswereld van het kind is een proces van innerlijk werk. Als ouders innerlijk vrij zijn hoeft het kind zijn gevoelens en behoeften niet meer te onderdrukken, uit angst hun liefde te verliezen. Pas dan kan het kind zich autonoom ontwikkelen en zich volledig ontplooien. Alleen in onze eigen geschiedenis vinden we de emotioneel gebonden informatie die we nodig hebben in de omgang met onze kinderen of kleinkinderen

Het kind volgen, niet de methode
Echte empathische begeleiding betekent respect te hebben voor de keuzes, wil en interesse van het kind: wanneer het wil slapen, of wanneer het nabijheid nodig heeft. Het gaat er beslist niet om het kind maar ‘in het wild’ te laten opgroeien. Het gaat om een omgang die enkel en alleen gebaseerd is op eerlijk en oprecht menselijk gedrag, zonder  enige vorm van sturing, pedagogie en moraal. Alice Miller vatte dit prachtig samen in haar boek In den beginne was er opvoeding: ‘Wat het kind nodig heeft voor zijn ontplooiing is respect van zijn referentiepersonen, tolerantie voor zijn gevoelens, gevoeligheid voor zijn behoeften en grieven, kortom: de echtheid van ouders die een eigen vrijheid bezitten – en niet handelen op grond van pedagogische overwegingen – een vrijheid die het kind natuurlijke grenzen aanwijst.’ Door de behoeften van ons kind met vreugde te vervullen, bieden we het de psychische en lichamelijke veiligheid die nodig is voor het kind om zich in zijn eigen tempo te ontwikkelen.   

 

Enkele voorbeelden van een empathische benadering:

Empathisch omgaan met een tweejarige: de kracht van ‘ja’
Driftbuien
Hoe laat thuiskomen
Begrijpen in plaats van belonen